گربه بیرون از جعبه خاک ادرار می‌کند؟ دلایل و راه‌حل‌ها

یکی از رایج‌ترین دلایلی که صاحبان گربه به دامپزشک مراجعه می‌کنند این است: «گربه‌ام بیرون از جعبه‌ی خاک ادرار یا مدفوع می‌کند.» این رفتار نه لجبازی است و نه انتقام. منابع دامپزشکی تأکید می‌کنند گربه‌ای که بیرون از جعبه دست‌شویی می‌کند معمولاً بیمار یا مضطرب است یا از جعبه‌اش راضی نیست. خبر خوب این است که در بیشتر موارد با بررسی پزشکی و چند تغییر ساده در جعبه و محیط می‌شود مشکل را بهتر کرد.

اول: مطمئن شوید «ادرار کردن روی زمین» با «پاشیدن ادرار» یکی نیست

• دست‌شویی معمولی: گربه می‌نشیند، روی سطح افقی (فرش، رختخواب، کف) ادرار یا مدفوع می‌کند و معمولاً خاک را هم می‌کند.
• پاشیدن ادرار (اسپری): گربه می‌ایستد، دمش را بالا می‌گیرد و می‌لرزاند و مقدار کمی ادرار روی سطح عمودی مثل دیوار، پرده یا در می‌پاشد. این رفتار نوعی علامت‌گذاری قلمرو است و گاهی نشانه‌ی اضطراب.

علاج این دو متفاوت است. مثلاً طبق مرجع مرک، عقیم‌کردن در حدود ۹۰ درصد گربه‌ها پاشیدن ادرار را کم یا قطع می‌کند (برای اطلاعات بیشتر عقیم‌سازی گربه را ببینید).

دلایل پزشکی: همیشه اول به آن‌ها فکر کنید

گربه‌ها بیماری را خوب پنهان می‌کنند و ممکن است بجز دست‌شویی نامناسب هیچ علامت دیگری نشان ندهند. مشکلات زیر می‌توانند باعث شوند گربه از جعبه دوری کند:

• بیماری‌های مجاری ادراری، از جمله التهاب مثانه که با استرس هم ارتباط دارد
• بیماری‌هایی که ادرار یا مدفوع را زیاد می‌کنند، مثل بیماری کلیه، دیابت و پرکاری تیروئید (جعبه زود کثیف می‌شود و گربه دنبال جای تمیزتر می‌گردد)
• اسهال و مشکلات گوارشی؛ مقاله‌ی اسهال گربه را ببینید
• درد مفاصل و آرتروز، یا سن بالا، که بالا رفتن از لبه‌ی جعبه یا رسیدن به آن را سخت می‌کند
• در گربه‌های مسن، اختلال شناختی (نوعی زوال حافظه)

دامپزشک معمولاً معاینه‌ی کامل و آزمایش ادرار و گاهی آزمایش خون و مدفوع انجام می‌دهد. گاهی هم هم‌زمان هم عامل پزشکی هست و هم رفتاری؛ حتی بعد از درمان بیماری، عادت جدید ممکن است ادامه پیدا کند. به همین دلیل بهتر است حتی اگر فکر می‌کنید مشکل «رفتاری» است اول گربه را معاینه کنید.

علائم اورژانسی: بدون معطلی به دامپزشک

• گربه (به‌ویژه نر) در جعبه زور می‌زند و ادرار نمی‌آید یا فقط چند قطره می‌آید
• مدام به جعبه می‌رود و می‌آید، بی‌قرار است یا ناله می‌کند
• همراه با استفراغ، بی‌حالی یا نخوردن غذا

انسداد مجرای ادرار می‌تواند در مدت کوتاهی خطرناک شود و درمان باید سریع انجام شود. توضیح کامل در اورژانس انسداد ادراری گربه آمده است. مقاله‌ی دلایل استفراغ گربه هم در این‌باره مفید است.

دلایل رفتاری و محیطی

اگر دامپزشک مشکل جسمی پیدا نکرد یا درمان شد، به سراغ جعبه و محیط بروید. دلایل رایج:

• کثیف بودن جعبه یا کم بودن تعداد جعبه‌ها
• خاک یا ظرف نامناسب: خاک خیلی معطر، تغییر ناگهانی نوع خاک، کیسه‌ی پلاستیکی داخل جعبه که به ناخن گیر می‌کند، جعبه‌ی خودتمیزشونده که با حرکت و صدایش گربه را می‌ترساند
• جای بد جعبه: شلوغ، پر سر و صدا، نزدیک ظرف غذا و آب یا جایی که گربه موقع دست‌شویی احساس خطر می‌کند
• تجربه‌ی بد: درد یا ترس در گذشته هنگام استفاده از جعبه
• ترجیح سطح یا مکان: بعضی گربه‌ها سطوح نرم (فرش، لباس) یا صاف (کاشی، وان) را ترجیح می‌دهند
• اضطراب و تنش (مثلاً از گربه‌ی دیگر یا تغییرات خانه)؛ مقاله‌ی استرس و اضطراب در گربه را بخوانید

جعبه‌ی خاک مناسب: خلاصه‌ی توصیه‌ها

تعداد

توصیه‌ی رایج در چند منبع (International Cat Care، Cornell، Merck): یک جعبه برای هر گربه به‌اضافه‌ی یک جعبه‌ی اضافه. در خانه‌ی چندطبقه، در هر طبقه یک جعبه بگذارید. راهنمای AAFP/ISFM حداقل دو محل دست‌شویی را پیشنهاد می‌کند و عدد دقیق به‌ازای هر گربه نمی‌دهد؛ پس این عدد «قاعده‌ی کلی» است و اگر مشکل ادامه داشت با دامپزشک مشورت کنید.

اندازه و نوع

• جعبه حدود ۱٫۵ برابر طول بدن گربه (از بینی تا ته دم) باشد. بسیاری از جعبه‌های آماده برای گربه کوچک‌اند.
• برای بچه‌گربه، گربه‌ی مسن یا گربه‌ی دردمند، جعبه‌ای با لبه‌ی کوتاه انتخاب کنید.
• جعبه‌ی روباز یا سرپوشیده: منابع نظر یکسانی ندارند. Cornell جعبه‌ی روباز را پیشنهاد می‌کند، اما International Cat Care و Merck می‌گویند بعضی گربه‌ها سرپوشیده را دوست دارند و بعضی نه؛ می‌توانید هر دو را بگذارید و ببینید گربه‌ی شما کدام را انتخاب می‌کند. اگر درِ پوششی دارد، برداشتن آن معمولاً توصیه می‌شود.

خاک

• اغلب گربه‌ها خاک ریزدانه، بدون عطر و (در صورت امکان) توده‌شو را ترجیح می‌دهند.
• عمق حدود ۳ سانتی‌متر (Cornell حدود ۲ تا ۵ سانتی‌متر ذکر کرده)، چون گربه باید بتواند خاک را بکند.
• نوع خاک را ناگهانی عوض نکنید؛ اگر لازم شد، کم‌کم مخلوط کنید.

جا

• جایی آرام و خلوت، با دسترسی همیشگی، دور از غذا و آب و ماشین لباسشویی و صداهای ناگهانی.
• نه در گاراژ یا زیرزمین سرد و دور، و نه جایی که گربه در معرض دید و تهدید از بیرون است (مثل کنار پنجره‌ی تمام‌قد یا دریچه‌ی رفت‌وآمد گربه).
• در خانه‌ی چندگربه‌ای جعبه‌ها را پراکنده بگذارید تا یک گربه نتواند راه بقیه را ببندد.

نظافت

• خاک کثیف را روزانه (طبق International Cat Care حتی دو بار در روز) جمع کنید.
• جعبه را به‌طور کامل بشویید و خاک را عوض کنید: خاک توده‌شو در حد هر ۲ تا ۴ هفته، خاک غیرتوده‌شو حدود هفته‌ای یک بار. با آب گرم و شوینده‌ی ملایم بشویید، خوب آب بکشید و خشک کنید.
• از مواد بودار، آمونیاک، وایتکس و ضدعفونی‌کننده‌های شدید پرهیز کنید؛ برخی ضدعفونی‌کننده‌های خانگی برای گربه سمی‌اند.

اگر گربه از جعبه دوری می‌کند: آزمایش «کافه‌تریای جعبه»

پیشنهاد VCA این است که چند جعبه با ویژگی‌های متفاوت (نوع خاک، عمق، اندازه، با درپوش و بدون درپوش) کنار هم بگذارید و هر بار فقط یک چیز را عوض کنید، هر تغییر ۱ تا ۲ هفته بماند و یادداشت کنید گربه کدام را بیشتر استفاده می‌کند. بعد، همان ترکیب را در دست‌کم دو جای مختلف خانه بگذارید.

تمیز کردن جاهای آلوده

• هر چه زودتر با پاک‌کننده‌ی آنزیمی مخصوص ادرار گربه تمیز کنید. بوی باقی‌مانده، گربه را دوباره به همان جا می‌کشاند.
• آمونیاک و سرکه را برای این کار استفاده نکنید؛ طبق Cornell بوی آن‌ها شبیه ادرار است.
• برای جلوگیری از رفتن گربه به همان نقطه می‌توانید دسترسی را ببندید، روکش ضدآب بکشید یا غذا و بازی را آنجا ببرید؛ اما فقط بستن راه کافی نیست و حتماً باید جعبه‌ی قابل‌قبول هم در دسترس باشد.

هرگز تنبیه نکنید

داد زدن، کتک زدن یا بردن صورت گربه به سمت ادرار، فقط ترس و اضطراب را بیشتر می‌کند و مشکل را بدتر می‌کند. International Cat Care، Cornell و Merck هر سه صریحاً با تنبیه مخالف‌اند. به‌جای آن، رفتار درست (استفاده از جعبه) را با ملایمت و بدون ترساندن تشویق کنید.

چه کمکی از دامپزشک یا متخصص رفتار برمی‌آید؟

• معاینه و آزمایش برای پیدا کردن یا کنار گذاشتن علت پزشکی
• در خانه‌ی چندگربه‌ای، کمک برای شناسایی گربه‌ی مسئول
• راهنمایی برای کاهش استرس و تغییر محیط، و گاهی ارجاع به متخصص رفتار حیوانات
• در بعضی موارد اضطراب یا پاشیدن ادرار، دامپزشک ممکن است دارو یا مکمل تجویز کند؛ اما این کار فقط پس از معاینه و در کنار تغییر محیط است و نباید خودسرانه دارو داده شود

فرمون‌های مصنوعی گربه هم گاهی برای کاهش استرس پیشنهاد می‌شوند، ولی شواهد علمی آن‌ها متوسط است؛ بهتر است آن‌ها را مکمل تغییرات محیطی بدانید نه جایگزین آن‌ها.

پیشگیری

• از ابتدا به‌اندازه‌ی کافی جعبه‌ی تمیز و در جای مناسب داشته باشید
• برای بچه‌گربه‌ها در ابتدا فضا را محدود و جعبه را در دسترس نگه دارید (راهنمای تغذیه‌ی بچه‌گربه و ایمن‌سازی خانه را ببینید)
• برای گربه‌ی مسن جعبه‌ی کم‌لبه و نزدیک جای استراحت بگذارید (مراقبت از گربه‌ی مسن)
• تغییرات خانه را تدریجی انجام دهید و گربه‌ی خود را مرتب دامپزشک ببرید

این مطلب فقط جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه‌ی دامپزشک نیست. اگر گربه‌ی شما ناگهان دست‌شویی را عوض کرده یا علائم هشداردهنده دارد، با دامپزشک تماس بگیرید.