بیماری دهان و دندان گربه: علائم، مسواک و جرم‌گیری

مشکلات دهان و دندان در گربه‌ها بسیار شایع است، ولی چون گربه‌ها درد را پنهان می‌کنند، اغلب دیر به چشم می‌آید. بوی بد دهان فقط یک مشکل «بو» نیست؛ می‌تواند نشانه التهاب لثه، عفونت یا دندان دردناک باشد. در این مقاله با بیماری‌های رایج دهان و دندان گربه، نشانه‌ها، مراقبت در خانه و کارهایی که دامپزشک انجام می‌دهد آشنا می‌شوید.

چرا سلامت دهان مهم است؟

• دندان و لثه بیمار دردناک است و می‌تواند باعث کم‌اشتهایی و کاهش وزن شود.
• جرم دندان (تارتار) سطحی زبر برای رشد باکتری‌هاست. طبق VCA، باکتری‌ها می‌توانند وارد جریان خون شوند و به اندام‌هایی مثل کبد و کلیه آسیب بزنند.
• برخی بیماری‌های عمومی (مثل بیماری شدید کلیه، دیابت یا عفونت‌های ویروسی) هم می‌توانند به دهان آسیب بزنند. نگاه کنید به بیماری کلیه در گربه و دیابت در گربه.

مشکلات رایج دهان و دندان

• جرم و پلاک: پلاک لایه چسبناکی است که ظرف چند ساعت بعد از غذا روی دندان تشکیل می‌شود. طی حدود یک شبانه‌روز، مواد معدنی بزاق شروع به سفت کردن آن می‌کنند و به جرم تبدیل می‌شود که دیگر با مسواک پاک نمی‌شود.
• ژنژیویت (التهاب لثه): لثه قرمز، متورم و گاهی خون‌ریزی‌دهنده. اگر زود اقدام شود، اغلب قابل برگشت است.
• پریودنتیت: آسیب به بافت‌ها و استخوانی که دندان را نگه می‌دارند؛ معمولاً از ژنژیویت درمان‌نشده ایجاد می‌شود و برگشت‌پذیر نیست. می‌تواند به عقب‌نشینی لثه و لق شدن دندان منجر شود.
• تحلیل دندان (Tooth resorption): تحلیل رفتن ساختار دندان که معمولاً از داخل شروع می‌شود. طبق کرنل شایع‌ترین علت از دست رفتن دندان در گربه است و علت آن معمولاً ناشناخته است؛ در نتیجه همیشه قابل پیشگیری نیست. اغلب یک نقطه صورتی در محل اتصال دندان به لثه دیده می‌شود.
• استوماتیت: التهاب شدید و دردناک مخاط دهان که گاهی با بیماری‌های ویروسی یا باکتریایی مرتبط است و باید توسط دامپزشک بررسی شود.
• مشکلات دیگر: شکستگی دندان، دندان شیری باقی‌مانده، بدشکلی فک و آسیب‌های ناشی از ضربه.

نشانه‌هایی که باید جدی بگیرید

• بوی بد دهان
• لثه قرمز، متورم یا خون‌ریزی‌دهنده
• آب‌ریزش دهان بیش از معمول
• کم خوردن غذای خشک یا تنقلات سفت، جویدن آهسته‌تر یا ریختن غذا از دهان
• جویدن فقط با یک طرف دهان یا کج کردن سر هنگام غذا خوردن
• چنگ زدن به دهان یا مقاومت بیشتر از قبل در برابر دست زدن به صورت
• تورم صورت یا ناحیه پوزه، دندان لق یا افتاده، زخم‌های دهان که خوب نمی‌شوند
• کاهش وزن یا کم شدن نظافت و گروم کردن بدن

دقت کنید: بعضی گربه‌ها با وجود درد دندان همچنان غذا می‌خورند و ظاهراً «خوب» هستند. پس نبودن علائم دلیل سلامت کامل دهان نیست.

چه زمانی فوری به دامپزشک مراجعه کنیم؟

منابع معیار اورژانسی مشخصی ارائه نمی‌دهند، اما این موارد را بدون تأخیر به دامپزشک نشان دهید:

• گربه‌ای که به‌خاطر درد دهان به‌طور واضح غذا نمی‌خورد یا ناگهان خیلی کم می‌خورد
• تورم صورت یا پوزه
• ضربه یا شکستگی احتمالی صورت و فک
• زخم یا برآمدگی در دهان که خوب نمی‌شود
• لثه قرمز و دردناک دور یک دندان همراه با درد (می‌تواند نشانه تحلیل دندان باشد)

در صورت نگرانی، زودتر با دامپزشک تماس بگیرید.

دامپزشک چه کار می‌کند؟

معاینه دهان در حالت بیداری فقط بخش کوچکی از ماجراست، چون بیشتر بیماری دندان زیر خط لثه است. برای ارزیابی کامل معمولاً لازم است گربه بیهوش شود تا دامپزشک بتواند:

• لثه و دندان‌ها را بررسی دقیق و عمق شکاف‌ها را اندازه‌گیری کند؛
• رادیوگرافی (عکس‌برداری) دندان و فک انجام دهد؛
• جرم را هم بالای لثه و هم زیر لثه با ابزار مخصوص بردارد و دندان‌ها را صیقل دهد؛
• در صورت نیاز دندان بیمار را بکشد. طبق منابع، کشیدن دندان در بسیاری از موارد پریودنتیت، تحلیل دندان و استوماتیت لازم می‌شود.

بیهوشی همراه با پایش علائم حیاتی و کنترل درد انجام می‌شود، و طبق منبع VCA بیشتر گربه‌ها همان روز به خانه برمی‌گردند و ظرف یکی دو روز به حالت عادی می‌رسند. دانشکده دامپزشکی دیویس هم می‌گوید با روش‌های امروزی خطر بیهوشی کم است و ضرر سلامت ضعیف دهان از آن بیشتر است؛ البته شرایط هر گربه (سن، بیماری‌های همراه) باید قبل از بیهوشی بررسی شود، که کار دامپزشک است. آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی برای ژنژیویت شواهد اثربخشی کمی دارد و بدون نظر دامپزشک نباید به گربه داده شود.

جرم‌گیری «بدون بیهوشی» چطور؟

در برخی جاها جرم‌گیری بدون بیهوشی تبلیغ می‌شود، اما انجمن‌های معتبر دامپزشکی با آن مخالف‌اند. دلایل اصلی:

• دسترسی به زیر لثه‌ی همه‌ی دندان‌ها در گربه بیدار ممکن نیست؛ بنابراین ممکن است دندان‌ها «تمیز» به نظر برسند ولی بیماری زیر لثه ادامه یابد.
• عکس‌برداری از دندان بدون بی‌حرکت بودن حیوان ممکن نیست.
• خطر آسیب به دهان با حرکت سر، گاز گرفتن اپراتور، و نبودن لوله تنفسی برای محافظت از راه هوایی.
• درد هنگام معاینه و درمان بافت‌های دردناک دهان.

انجمن دامپزشکی گربه (FelineVMA)، AAHA، AVMA و انجمن متخصصان دندان دامپزشکی (AVDC) این روش را توصیه نمی‌کنند؛ مثلاً AAHA آن را پایین‌تر از استاندارد مراقبت می‌داند. وضعیت قوانین و مراکز ارائه‌دهنده در ایران را از دامپزشک معتمد خود بپرسید.

مراقبت در خانه

مسواک زدن یا پاک کردن دندان

مؤثرترین راه پیشگیری، برداشتن پلاک قبل از سفت شدن است. چند نکته:

• فقط از خمیردندان مخصوص گربه استفاده کنید؛ فراورده‌های انسانی می‌توانند برای گربه سمی باشند (مواد سمی برای گربه).
• تدریجی پیش بروید و عجله نکنید. یک برنامه معمول (طبق کرنل در حدود چهار هفته): اول فقط بوی خمیر را آشنا کنید، بعد مزه‌اش را، بعد مسواک یا گاز را، و در پایان سطح بیرونی دندان‌ها را با زاویه حدود ۴۵ درجه نرم مسواک بزنید. هر مرحله را با جایزه همراه کنید.
• گربه را به زور نگه ندارید. اگر استرس‌زاست، یک روز استراحت بدهید.
• اگر گربه‌تان لثه بسیار ملتهب دارد، قبل از مسواک زدن از دامپزشک بپرسید؛ چون ممکن است دردناک باشد.
• اگر مسواک را نمی‌پذیرد، پاک کردن سطح بیرونی دندان با گاز یا دستمال‌های مخصوص دندان یک جایگزین است.

در تناوب مسواک، منابع کمی تفاوت دارند: کرنل و مرک مسواک روزانه را بهترین می‌دانند؛ مرک برای گربه‌ای که نمی‌پذیرد، پاک کردن با گاز هر ۲ تا ۳ روز را مطرح می‌کند؛ VCA پاک‌کردن حداقل دو بار در روز را ذکر می‌کند. هر قدر منظم‌تر، بهتر؛ ولی برنامه واقع‌بینانه را با دامپزشک تنظیم کنید.

محصولات دارای تأییدیه VOHC

VOHC (شورای سلامت دهان دامپزشکی) فقط محصولاتی را تأیید می‌کند که در مطالعات علمی نشان داده‌اند کاهش پلاک یا جرم دارند. روی بعضی غذاهای مخصوص دندان، تنقلات و افزودنی‌های آب ممکن است نشان این تأییدیه باشد و فهرست آن‌ها در سایت vohc.org موجود است. این محصولات مکمل مسواک هستند، نه جایگزین جرم‌گیری حرفه‌ای. دسترسی به این محصولات در ایران متفاوت است؛ از دامپزشک بپرسید چه گزینه‌ای مناسب گربه شماست. به محصولات «بدون مدرک» و تبلیغاتی اعتماد نکنید.

چکاپ منظم

طبق VCA، بیشتر گربه‌ها حدود سالی یک‌بار ارزیابی و درمان جامع دهان لازم دارند؛ گربه‌های مسن گاهی هر شش ماه. منبع دیگر معاینه هر ۶ تا ۱۲ ماه را پیشنهاد می‌کند. گربه مسن را در مراقبت از گربه مسن هم ببینید. تناوب دقیق به وضعیت گربه و کیفیت مراقبت خانگی بستگی دارد و باید با دامپزشک تعیین شود. شروع زودهنگام (از بچگی) عادت‌دادن گربه به مسواک را آسان‌تر می‌کند.

یادآوری

این مقاله آموزشی است و جایگزین معاینه دامپزشک نیست. اگر مشکوک به درد دهان در گربه‌تان هستید، به‌جای درمان خانگی، زمان معاینه بگیرید و هرگز داروی انسانی (مثل مسکن) به گربه ندهید.